Bazı kelimeler vardır, söylendiği anda kafalarda bir sürü resim belirir. “Travesti model” de bunlardan biri işte. Kimisi modanın parıltılı dünyasını düşünür, kimisi medyadan aklında kalan bir görüntüyü, kimisi de maalesef baştan kurulmuş bir önyargıyı. Oysa gelin görün ki bu kavram, sandığımızdan çok daha geniş, çok daha insani ve çok daha ilginç bir hikâye barındırıyor.
Bu yazıda hep birlikte oturup, çayımızı yudumlayarak (İstanbul’da yaşıyorsanız tabii ki ince belli bardakta) bu konuyu didik didik edeceğiz. Üstelik bunu ağır akademik bir dille değil, sokakta arkadaşınızla sohbet eder gibi yapacağız. Hazırsanız başlayalım.
“Travesti Model” Derken Aslında Neyi Kastediyoruz?
Önce şu kelime kalabalığını biraz dağıtalım. Travesti model dediğimizde, kimliğini ve kendini ifade ediş biçimini bir meslek alanına, yani modelliğe taşıyan bireylerden bahsediyoruz. Burada anahtar kelime “birey”. Çünkü ne yazık ki insanlar bu kavramı duyunca önce etiketi görüyor, arkasındaki insanı değil.
Düşünsenize, bir manken podyumda yürürken kimse “Bu kişi sabahları kahvesini sade mi içiyor?” diye merak etmez. Sadece duruşuna, enerjisine, taşıdığı kıyafete bakar. Peki neden bir travesti model söz konusu olunca aniden herkes dedektif kesiliyor? İşte tam da bu noktada algının nasıl çalıştığını konuşmamız gerekiyor.
Kavram aslında oldukça basit: Bir insan var, bir mesleği var, bir kimliği var. Bu üçü bir araya gelince ortaya yetenekli, çalışkan ve görünür olmak isteyen bir profesyonel çıkıyor. Gerisi süsleme.
Toplumsal Algı: Kafamızdaki Resim Nereden Geliyor?
İnsan beyni tembel bir organdır, bunu kabul edelim. Yeni bir şeyle karşılaştığında, hemen eski bilgilere sarılır, çünkü düşünmek enerji ister. İşte toplumsal algı dediğimiz şey de tam burada devreye giriyor.
Çoğumuz “travesti model” kavramını gerçek hayatta tanıdığımız biri üzerinden değil, ekrandan, gazeteden veya kulaktan dolma bilgilerden öğreniyoruz. Bu da demek oluyor ki kafamızdaki resim aslında bizim değil, bize sunulan bir resim. Biraz garip değil mi? Hiç tanımadığımız bir grup insan hakkında, başkalarının bize gösterdiği kadarıyla fikir sahibi oluyoruz.
İstanbul gibi bir şehirde yaşıyorsanız bunu daha net görürsünüz. Beyoğlu’nun arka sokaklarından Kadıköy’ün rengârenk kafelerine kadar, aslında her gün yüzlerce farklı insanla aynı havayı soluyoruz. Ama tanımadıkça, konuşmadıkça, o kafamızdaki hazır resim hiç değişmiyor. Algıyı değiştirmenin ilk adımı, resmi kendimiz çizmeye karar vermek.
Önyargılar: En Sevmediğimiz Misafir
Önyargılar tıpkı davetsiz misafirler gibidir. Kimse çağırmaz ama bir bakmışsınız kanepenize kurulmuş, üstüne bir de uzaktan kumandayı kapmışlar. Travesti model kavramı söz konusu olduğunda da bu davetsiz misafirler hemen kapıyı çalıyor.
“Şöyledir”, “böyledir”, “kesin öyledir” diye başlayan cümleler genellikle önyargının habercisidir. Oysa gerçek hayatta hiçbir insan grubu tek bir kalıba sığmaz. Bir travesti model neşeli de olabilir, suskun da; tutkulu bir okur da olabilir, futbol delisi de. Yani aynı senin ben gibi, mahalledeki bakkal gibi, otobüste yanına oturan kişi gibi.
Önyargıların en sinsi tarafı, çoğu zaman onları taşıdığımızı bile fark etmememizdir. Kendimize dürüstçe sorabiliriz: “Bu kişi hakkında düşündüklerim gerçekten onu tanımaktan mı geliyor, yoksa bana öğretilenlerden mi?” Bu soruyu sorabilmek bile başlı başına bir cesaret işi.
Görünürlük Neden Bu Kadar Önemli?
Görünürlük, basitçe “var olmak” demek değildir. Görünürlük, “ben buradayım, varım ve hayatın her alanında yer alabilirim” demektir. Travesti model kavramının güçlenmesindeki en önemli faktörlerden biri de işte bu görünürlük meselesi.
Bir şeyi ne kadar çok görürsek, o kadar normalleşir. Düşünün, ilk kez bir şeyle karşılaştığınızda ne kadar yadırgarsınız; ama onuncu kez gördüğünüzde artık dönüp bakmazsınız bile. İnsanların farklılıklara alışması da tam olarak böyle işliyor. Görünürlük arttıkça, kafalardaki o davetsiz misafir önyargılar yavaş yavaş bavulunu toplamaya başlıyor.
Tabii görünürlük sadece “ekranda olmak” değil. Bir travesti modelin sektörde saygın bir profesyonel olarak yer alması, projelerde başarıyla çalışması, kendi sözünü söyleyebilmesi de görünürlüğün parçası. Çünkü asıl mesele bakılmak değil, görülmek. İkisi arasındaki fark çok büyük.
Temsil: Kim, Kimi, Nasıl Anlatıyor?
Temsil meselesi biraz ayna gibidir. İnsanlar kendilerine benzeyen birini bir yerlerde gördüklerinde, “Demek ben de orada olabilirim” diye düşünürler. Bu yüzden temsil sadece bir görünürlük meselesi değil, aynı zamanda bir umut meselesidir.
Ama temsilin de iyisi kötüsü var. Birini sadece “farklı” olduğu için sahneye çıkarmak, onu bir merak nesnesine dönüştürmek temsil değildir; olsa olsa süslü bir vitrindir. Gerçek temsil, kişinin yeteneklerini, emeğini ve kişiliğini öne çıkarır. Travesti model kavramını sağlıklı bir biçimde algılayabilmek için bu ayrımı çok iyi yapmamız gerekiyor.
İyi bir temsil, “Bakın, ne kadar ilginç” demez. “Bakın, ne kadar yetenekli” der. Aradaki farkı görebilenler, algının da bir adım önündedir.
Bireysellik: Herkesi Aynı Kutuya Koymanın İmkânsızlığı
İnsanları gruplara ayırmayı çok severiz, çünkü beynimiz düzeni sever. Ama hayat o kadar düzenli değil, neyse ki. Bir travesti model, önce ve her şeyden önce bir bireydir. Kendine has bir gülüşü, sevdiği bir şarkısı, hayalleri, korkuları, sevdiği bir yemeği vardır.
“Travestiler şöyledir” diye bir cümle kurmak, “İstanbullular şöyledir” demek kadar anlamsızdır. Bir tarafta Sarıyer’de oturan biri varken, diğer tarafta Esenler’de yaşayan başka biri var; ikisini aynı cümleye sığdırmak mümkün mü? Değil tabii.
Bireysellik dediğimiz şey, tam da bu çeşitliliği kucaklamaktır. Bir travesti modeli tanımak istiyorsanız, onu bir kategorinin temsilcisi olarak değil, kendi başına bir insan olarak görmeye çalışın. İşin sırrı burada gizli.
Profesyonellik: Sektörün Asıl Konuştuğu Dil
Modellik dünyası dışarıdan parıltılı görünse de, içinde ciddi bir emek barındırır. Pozun açısından ışığın yönüne, duruştan ifadeye kadar her şey bir profesyonellik meselesidir. Bir travesti model de bu sektörde tıpkı diğerleri gibi disiplinle, çalışarak ve kendini geliştirerek var olur.
İşin güzel tarafı şu: Profesyonellik herkesin anladığı ortak bir dildir. Bir set ortamında kimsenin sizin kim olduğunuzdan çok, işinizi ne kadar iyi yaptığınız önemlidir. Zamanında gelmek, yönergeleri uygulamak, ekiple uyumlu çalışmak… Bunlar herkes için geçerli kurallar.
Bu yüzden travesti model kavramını algılarken, “kimlik” kısmına takılıp kalmak yerine, ortaya konan emeğe ve yeteneğe bakmak çok daha sağlıklı bir yaklaşım. Sonuçta sektör de en çok bunu konuşuyor.
Medyanın Etkisi: Çift Taraflı Bir Kılıç
Medya tuhaf bir araçtır. Bazen bir kavramı en güzel şekilde anlatır, bazen de elindeki fırçayı yanlış kullanıp her şeyi karikatürize eder. Travesti model kavramının toplumda nasıl algılandığı, büyük ölçüde medyanın bu konuyu nasıl ele aldığıyla bağlantılı.
Yıllar boyunca medya, bu konuyu çoğu zaman ya abartarak ya da yüzeysel klişelerle sundu. Bunun sonucunda da insanların kafasında eksik, hatta yanlış resimler oluştu. Ama işler değişiyor. Sosyal medya sayesinde artık insanlar kendi hikâyelerini kendi ağızlarından anlatabiliyor. Aracıya, filtreye, “şöyle göster” diyen birine ihtiyaç kalmadan.
Bu da algının yavaş yavaş ama emin adımlarla daha gerçekçi bir yere doğru kaymasını sağlıyor. Çünkü bir insanın kendi sesini duymak, başkasının onun adına konuşmasından her zaman daha güçlüdür.
Yanlış Bilinenler: Hadi Birkaç Mitos Çürütelim
Her kavramın etrafında dolaşan birkaç şehir efsanesi vardır. Gelin bunlardan bazılarını şöyle bir masaya yatıralım.
“Hepsi aynıdır.” Yok öyle bir şey. Yukarıda da konuştuğumuz gibi, her insan kendine özgüdür. Bu kalıp en sevimsiz olanlardan biri.
“Bu bir gösteriden ibarettir.” Hayır. Modellik bir meslektir, gösteri değil. Arkasında ciddi bir emek ve disiplin var.
“Görünürlük popülerlik içindir.” Hiç de değil. Görünürlük çoğu zaman var olma mücadelesinin bir parçası, dikkat çekme arzusunun değil.
“Bu konular konuşulmaz.” İşte en tehlikeli mit bu. Konuşulmayan her şey karanlıkta kalır ve karanlıkta en çok önyargılar büyür. Konuştukça, sorduğça, anladıkça her şey daha aydınlık hale geliyor.
Bu mitleri çürütmek, sadece bir grup insana iyilik yapmak değil; aslında kendi düşünce dünyamızı da temizlemek demek. Kafamızdaki o tozlu raflar biraz havalanmış oluyor.
Empati: Hepsinin Anahtarı
Tüm bu konuştuklarımızı tek bir kelimede toplamak gerekse, o kelime “empati” olurdu. Bir başkasının yerine kendimizi koyabilmek, dünyayı bir an için onun gözünden görmeye çalışmak… İşte algıyı değiştiren asıl güç bu.
Empati, kimseden “herkesi sevmesini” istemez. Sadece “herkesi anlamaya çalış, en azından saygı göster” der. Bu da aslında oldukça makul bir istek. Sonuçta hepimiz bu koca İstanbul’da, bu kalabalık dünyada bir yer edinmeye, sevilmeye ve saygı görmeye çalışıyoruz. Travesti model kavramını algılarken de aklımızda tutmamız gereken şey tam olarak bu ortak insanlık.
Etiketin Ötesine Bakmak
Geldik yazının sonuna. Baştan beri tek bir şeyi anlatmaya çalıştık aslında: Travesti model kavramı, bir etiketten çok daha fazlasıdır. Arkasında insanlar, hikâyeler, emekler ve hayaller var.
Algıyı değiştirmek için kahramanlık yapmaya gerek yok. Sadece biraz merak, biraz dürüstlük ve bolca empati yeterli. Kafamızdaki o davetsiz misafir önyargılara kapıyı kibarca gösterip, “Artık gidebilirsin” demek yeterli.
İstanbul’un o kalabalık caddelerinde, vapur iskelelerinde, kafelerinde bir araya geldiğimiz herkes gibi, travesti modeller de bu şehrin ve bu hayatın bir parçası. Onları bir kategori olarak değil, birer birey olarak görmeye başladığımız an, hem onların hem de bizim dünyamız biraz daha güzelleşiyor.
Sonuçta hepimiz aynı çayı içiyoruz, aynı trafikte sıkışıyoruz, aynı gün batımına bakıyoruz. Belki de algıyı değiştirmenin en kolay yolu, en başından beri ne kadar benzer olduğumuzu hatırlamaktır.
